ROZSTRZYGNIĘCIE O WŁADZY RODZICIELSKIEJ I KONTAKTACH Z DZIECKIEM W WYROKU ROZWODOWYM.

Wielu rodziców konsultując swoje decyzje w sprawie rozwodowej dopytuje o to, jak sąd rozstrzygnie kwestie dotyczące ich wspólnych małoletnich dzieci. Obawa przed utratą kontaktu z dzieckiem i prawa decydowania o jego losach jest czasem tak silna, że wstrzymuje małżonków przed rozpoczęciem procedury rozwodowej pomimo tego, że ich małżeństwo istnieje „tylko na papierze”, formalnie. Bardzo często takie obawy występują u osób, które w znacznej mierze spowodowały rozpad swojego małżeństwa lub ponoszą za to wyłączną winę. Boją się one, że dokonując oceny ich życia małżeńskiego sąd pozbawi ich władzy rodzicielskiej bądź kontaktów z dzieckiem. Warto zatem zapoznać się z wytycznymi w zakresie orzekania o władzy rodzicielskiej w sprawach rozwodowych.

Zasada dobra dziecka jako decydujący czynnik rozstrzygania spraw małoletnich.

Przepisy kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ukształtowały model polskiego procesu rozwodowego w taki sposób, aby wyrok rozwiązujący małżeństwo regulował ponadto wszystkie pozostałe sprawy rodziny. Taki model z założenia ogranicza możliwość dalszych sporów między były małżonkami.

Nie od dzisiaj wiadomo, że dziecko powinno wychowywać się w środowisku rodzinnym, otoczone przez rodziców szczęściem, miłością i zrozumieniem. Nieporozumienia i konflikty rodziców zaburzają prawidłowy rozwój dziecka. Szczególnie szkodliwe dla dziecka są te konflikty, które prowadzą do rozejścia się rodziców. W takich sytuacjach, niezależnie od woli samych rodziców, dziecko jest conajmniej biernym obserwatorem rozpadu małżeństwa. W gorszych przypadkach rodzice wciągają dziecko lub wykorzystują je w swoim konflikcie. Zwykle takie środowisko rozwoju skutkuje problemami w postaci demoralizacji dzieci, obniżeniem wyników w nauce, agresją czy chorobami psychicznymi.

Całkowite wyeliminowanie wszystkich szkodliwych skutków konfliktu rodziców przez sądy i inne organy państwowe w zasadzie jest niemożliwe. Nie mniej jednak jednym ze sposobów na zabezpieczenie interesów dziecka jest podporządkowanie procesu rozwodowego zasadzie dobra dziecka.

Dobro dziecka jest podstawową wartością, która wymaga priorytetowego traktowania w stosunku do interesów innych osób, przy czym dobro dziecka ustawodawca stawia także ponad interesem rodziców, dając temu wyraz w przepisie art. 95 § 3 k.r.o. Zgodnie z tym przepisem władza rodzicielska powinna być wykonywana tak, jak tego wymaga dobro dziecka i interes społeczny. Tym samym rodzice zobowiązani są do takiego wykonywania władzy rodzicielskiej, aby ich działania odpowiadały przed wszystkim interesom dziecka. Przepis ten będzie podstawowym czynnikiem kształtującym decyzję sądu w zakresie rozstrzygania wszelkich spraw dotyczących dzieci.

Warto wspomnieć o jeszcze jednej ważnej kwestii, która w mojej ocenie jest bardzo często pomijana przez sądy, a która w mojej ocenie powinna mieć doniosły wpływ na treść rozstrzygnięcia w zakresie władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym. Mam na myśli obowiązek wysłuchania dziecka przed podjęciem decyzji w przedmiocie władzy rodzicielskiej, który wynika z treści art. 12 Konwencji o prawach dziecka, przyjętej przez Zgromadzenie Ogólne Narodów Zjednoczonych dnia 20 listopada 1989 roku, a która została ratyfikowana przez Polskę. Takie wysłuchanie powinno się odbyć w odpowiednim miejscu i być uzależnione od stopnia rozwoju dziecka. Warto pamiętać, że może mieć ono szczególne znaczenie w tych sprawach, gdzie oboje rodzice walczą o pieczę nad dzieckiem, a opinia biegłych w zasadzie nie dyskwalifikuje żadnego z nich jako rodzica pierwszoplanowego. W takich sytuacjach warto złożyć wniosek o wysłuchanie małoletniego dziecka przez sąd, co powinno przesądzić tę kwestię ostatecznie. Oczywiście w sytuacji, kiedy eskalacja konfliktu między rodzicami osiągnęła już wysoki poziom, istnieje ryzyko manipulowania dzieckiem przez rodziców. Jeśli takie obawy są uzasadnione, warto skonsultować się z prawnikiem.

Czy w wyroku rozwodowym sąd rozstrzyga kwestię władzy rodzicielskiej?

Jednym z obligatoryjnych elementów wyroku rozwodowego jest rozstrzygnięcie w przedmiocie władzy rodzicielskiej i kontaktach z dzieckiem. Stosownie do treści art.  58 § 1 k.r.o. w wyroku orzekającym rozwód sąd rozstrzyga o władzy rodzicielskiej nad wspólnym małoletnim dzieckiem obojga małżonków i kontaktach rodziców z dzieckiem. Sąd uwzględnia pisemne porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, jeżeli jest ono zgodne z dobrem dziecka. Rodzeństwo powinno wychowywać się wspólnie, chyba że dobro dziecka wymaga innego rozstrzygnięcia.

W braku porozumienia, o którym mowa wyżej, sąd, uwzględniając prawo dziecka do wychowania przez oboje rodziców, rozstrzyga o sposobie wspólnego wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka, jeżeli dobro dziecka za tym przemawia.

Rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej i o kontaktach rodziców z dzieckiem stanowią obligatoryjne elementy wyroku rozwodowego. Sąd ma obowiązek uwzględnić porozumienie małżonków o sposobie wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem po rozwodzie, ale tylko wtedy, gdy porozumienie to jest zgodne z dobrem dziecka. Sąd może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka. Sąd może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom na ich zgodny wniosek, jeżeli rodzice przedstawili porozumienie co do sposobu wykonywania władzy rodzicielskiej i utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie.

Sposoby rozstrzygania o władzy rodzicielskiej.

Zasadniczo (jeżeli w zakresie sprawowania władzy sąd nie dopatrzy się uchybień) orzekając rozwód sąd może rozstrzygnąć o władzy rodzicielskiej w dwojaki sposób:

1. może powierzyć wykonywanie władzy rodzicielskiej jednemu z rodziców, ograniczając władzę rodzicielską drugiego z nich do określonych obowiązków i uprawnień w stosunku do osoby dziecka;
2. może pozostawić władzę rodzicielską obojgu rodzicom.

Warto zauważyć, że pozostawienie władzy rodzicielskiej obojgu rodzicom jest możliwe tylko wówczas, gdy strony przedstawiły porozumienie dotyczące zarówno sposobu wykonywania tej władzy, jak i utrzymywania kontaktów z dzieckiem po rozwodzie. Nie zwalnia to jednak sądu od osobnego orzeczenia o tych kontaktach, które nie są atrybutem władzy rodzicielskiej i mogą być utrzymywane nawet w przypadku pozbawienia władzy rodzicielskiej¹.

W sytuacjach wyjątkowych, w których sąd uzna, że dobro dziecka przy sprawowaniu władzy rodzicielskiej przez rodziców jest zagrożone, sąd może:

1. ograniczyć władzę rodzicielską obojga rodziców,
2. pozbawić władzy jednego z rodziców,
3. pozbawić władzy rodzicielskiej obojga rodziców,
4. zawiesić władzę jednego z nich,
5. zawiesić władzę rodzicielską obojga.

Z obowiązku rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej nie zwalnia sądu żadne porozumienie zawarte pomiędzy rodzicami. Ponadto sąd powinien uregulować w wyroku kontakty z dzieckiem tego z rodziców, z którym po rozwodzie dziecko nie będzie zamieszkiwać. Na zgodny wniosek stron sąd nie orzeka o utrzymywaniu kontaktów z dzieckiem.

W wielu sprawach rozwodowych rodzice są zgodni w kwestiach dotyczących dzieci. Wynika to z wielu czynników, w tym bardzo często z dotychczasowego trybu życia i obowiązków zawodowych. W takich sprawach zwykle oboje małżonkowie wnoszą zgodnie o powierzenie jednemu z nich władzy rodzicielskiej nad dzieckiem oraz o uregulowanie kontaktów dzieckiem w ustalonym zakresie.

Jeżeli jednak oboje rodzice ubiegają się o przyznanie im władzy rodzicielskiej i o ustalenie miejsca zamieszkania dziecka przy nich, sąd musi dokonać oceny, które z rodziców ma lepsze predyspozycje wychowawcze, z którym z rodziców dziecko jest bardziej związane oraz który z rodziców daje lepsze gwarancje zapewnienia dziecku ustalonych kontaktów z drugim rodzicem. W takich sytuacjach bardzo często należy korzystać z opinii specjalistów i zwykle sądy zlecają sporządzenie opinii OZSS.

W wydanej opinii biegły lub zespół biegłych (w zależności od potrzeb w skład zespołu mogą wchodzić psycholodzy i psychiatrzy) powinien wyjaśnić, jak przedstawia się więź emocjonalna dziecka z każdym z rodziców, jak dziecko ich postrzega, które z nich jest większym autorytetem, które dyscyplinuje do nauki i innych obowiązków, a które bardziej zapewnia rozrywki. W tych samych aspektach biegły powinien opisać sylwetkę każdego z rodziców. Powinien również przedstawić prawdopodobną sytuację dziecka u każdego z rodziców. Te dane jako jeden z dowodów mają dostarczyć odpowiedzi na pytanie, które z rodziców powinno wykonywać władzę rodzicielską. Oprócz tego istotna jest sytuacja każdego z rodziców (zawodowa, mieszkaniowa, a także – choć nie w sposób decydujący – materialna) oraz fakt, kto do tej pory przede wszystkim sprawował bezpośrednią pieczę nad dzieckiem. Jednocześnie sąd powinien zapewnić jak najszersze kontakty dziecka z tym z rodziców, które nie będzie wykonywać pełnej władzy rodzicielskiej².

Czy rodzic uznany za winnego rozkładu pożycia może ubiegać się o powierzenie mu wykonywania władzy rodzicielskiej nad dzieckiem?

Samo zawinienie przez jednego z rodziców w rozkładzie pożycia nie wyklucza go w kwestii ubiegania się o powierzenie wykonywania mu władzy rodzicielskiej i ustaleniu miejsca zamieszkania dziecka właśnie przy nim. Jak wskazałem wyżej, sąd będzie musiał dokonać oceny jego osoby pod kątem predyspozycji wychowawczych w porównaniu z drugim rodzicem. Oczywiście pewne zachowania, które były przyczyną – zwłaszcza zawinioną – rozpadu małżeństwa, będą wpływały na negatywną ocenę małżonka jako pierwszoplanowego rodzica (nadużywanie alkoholu, narkomania, agresja i przemoc w rodzinie). Nie mniej jednak nie sprowadza się to do zasady, że małżonek który został uznany winnym rozkładu pożycia nie ma żadnych szans w ubieganiu się o władzę rodzicielską i kontakty z dzieckiem. Może zdarzyć się tak, że rodzic uznany za wyłącznie winnego rozkładu pożycia wykaże przed sądem lepsze predyspozycje wychowawcze i da lepszą gwarancję dbania o dobro dziecka, co w efekcie zadecyduje o powierzeniu mu władzy rodzicielskiej w wyroku rozwodowym.

Warto zwrócić uwagę, że zgodnie ze stanowiskiem Sądu Najwyższego sąd orzekający o rozwodzie nie może rozstrzygnąć o prawach i obowiązkach rodziców wobec dzieci w ten sposób, że wykonywanie władzy rodzicielskiej będzie podzielone w czasie między oboje rozwiedzionych małżonków z obowiązkiem ponoszenia kosztów utrzymania i wychowania dziecka przez tego z rodziców, u którego dziecko przebywa. Trafnie też sąd stwierdził, że sama różnica w materialnych warunkach stron nie powinna mieć w zasadzie decydującego znaczenia dla rozstrzygnięcia o władzy rodzicielskiej, skoro różnica ta może i powinna zostać wyrównana przez odpowiednie rozłożenie ciężaru kosztów utrzymania dziecka na obie strony.

Kwestia nierozdzielania rodzeństwa.

Zgodnie z art. 107 § 2 k.r.o. rodzeństwo powinno się wychowywać wspólnie, chyba że dobro wymaga innego rozstrzygnięcia. Zasada ta wynika z faktu, że wspólne wychowywanie się dzieci sprzyja budowaniu między nimi więzi rodzinnej. W związku z tym co do zasady sąd powinien ustalić miejsca zamieszkania wszystkich wspólnych dzieci stron u jednego z rodziców, chyba że zachodzą wyjątkowe okoliczności, z uwagi na które rozdzielenie rodzeństwa będzie zgodne z dobrem dzieci.

Autorem artykułu „Rozstrzygnięcie o władzy rodzicielskiej i kontaktach z dzieckiem w wyroku rozwodowym” jest adwokat Jerzy Chojka.

1 Manowska, Małgorzata. Art. 58. W: Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Komentarz. Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, 2014.
2 Op. cit.