Rozdzielność majątkowa w trakcie małżeństwa
Zawarcie małżeństwa jest niezwykle ważną decyzją i to nie tylko w aspekcie uczuciowym. Zawarcie małżeństwa ma bowiem dla małżonków również istotne konsekwencje gospodarcze. Zgodnie z kodeksem rodzinnym i opiekuńczym zawarcie związku małżeńskiego wiąże się co do zasady z powstaniem pomiędzy małżonkami ustroju ustawowej wspólności majątkowej. Stosownie do zasad tego ustroju przedmiotu majątkowe nabyte w trakcie trwania małżeństwa przez oboje lub nawet jednego z małżonków wchodzą w skład ich majątku wspólnego. Pomimo jednak, że jest to ustrój domyślny, to możliwa jest jego modyfikacja – małżonkowie mogą zdecydować o wprowadzeniu w ich małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej i to zarówno przed ślubem jak i w trakcie małżeństwa. W tym artykule wyjaśnimy czym jest rozdzielność majątkowa i na czym polega, jak ustanowić rozdzielność majątkową w trakcie trwania małżeństwa i jakie niesie to skutki.
Czym jest rozdzielność majątkowa?
Zanim przejdziemy do tego jak zrobić rozdzielność majątkową w trakcie małżeństwa, krótko wyjaśnimy czym jest rozdzielność majątkowa. Jak już wspomnieliśmy, jest to jeden z ustrojów majątkowych, które mogą obowiązywać w małżeństwie. W tym ustroju każdy z małżonków posiada jedynie swój osobisty, odrębny majątek. W ustroju rozdzielności majątkowej nie ma majątku wspólnego, są tylko majątki osobiste każdego z małżonków, które każdy z nich odrębnie gromadzi. Każdy z małżonków jest wyłącznym właścicielem przedmiotów majątkowych oraz praw nabytych przed zawarciem małżeństwa oraz w trakcie trwania małżeństwa. To oznacza, że każdy z małżonków może podejmować samodzielne decyzje dotyczące swojego majątku, samodzielnie majątkiem tym zarządzać. Ustrój rozdzielności majątkowej powoduje również, że każdy małżonek samodzielnie odpowiada za swoje zobowiązania.
Małżonkowie mogą wprawdzie nabyć wspólnie określony przedmiot majątkowy w czasie trwania rozdzielności majątkowej, ale przedmiot ten nie staje się składnikiem majątku wspólnego (jako że majątek ten nie istnieje), a jest tzw. współwłasnością małżonków w częściach ułamkowych. Oznacza to, że każdy z małżonków będzie miał określony udział w prawie własności danego przedmiotu majątkowego. W przeciwieństwie do majątku wspólnego, gdzie udziały małżonków co do zasady są równie, w przypadku współwłasności, udziały małżonków we współwłasności w częściach ułamkowych nie muszą by równe. Pozwala to na przykład odzwierciedlić to, który małżonek przeznaczył więcej środków na zakup danego składnika majątkowego – na przykład jeśli małżonkowie kupują nieruchomość i jeden z nich zapłacił 3/4 ceny a drugi ¼, to mogą oni nabyć daną nieruchomość właśnie w takich udziałach.
Wspomnieliśmy wcześniej, że rozdzielność majątkową można ustanowić zarówno przed jak i po zawarciu małżeństwa. Jeżeli dochodzi do tego przed zawarciem małżeństwa, to w ogóle nie powstaje majątek wspólny. Bowiem od chwili zawarcia małżeństwa małżonków obowiązuje ustrój rozdzielności majątkowej. Wszelkie zatem przedmioty majątkowe nabyte przez nich do chwili zawarcia małżeństwa, jak i później, należą do ich majątków osobistych.
Nieco inaczej przedstawia się sytuacja wtedy, gdy małżonkowie wyłączają wspólność ustawową w trakcie trwania małżeństwa. Od tego momentu oczywiście małżonkowie nie mogą nabywać żadnych przedmiotów do ich majątku wspólnego, a do majątku każdego z małżonków zalicza się jego dotychczasowy majątek osobisty oraz jego udział w dotychczasowym majątku wspólnym. Konieczny jest jednak podział majątku wspólnego tj. składników majątkowych, które wchodzą w skład tego majątku.
Kiedy warto rozważyć rozdzielność majątkową?
Każde małżeństwo i sytuacja majątkową małżonków jest indywidualna. Jednak można przykładowo wymienić kilka sytuacji, w której szczególnie często małżonkowie decydują się na rozdzielność majątkową.
Ustanowienie rozdzielności często wiąże się z chęcią uchronienia przed egzekucją tego, co małżonkowie nabyli po ślubie i chęcią uniknięcia odpowiedzialności za długi małżonka. Rozdzielność majątkowa jest częstym rozwiązaniem, gdy jeden z małżonków prowadzi działalność gospodarczą, z którą wiąże się duże ryzyko finansowe i zagrożenie powstania zadłużenia wobec kontrahentów, Urzędu Skarbowego lub ZUS.
Decyzja o rozdzielności majątkowej jest też podejmowana w sytuacji, gdy małżonkowie w różnych stopniu przyczyniają się do powstania wspólnego majątku albo gdy tylko jedna strona przyczynia się do jego powstania.
Małżonkowie w taki sposób często chcą też zapobiec konfliktom finansowym, które mogą wynikać z różnego podejścia do zarządzania pieniędzmi.
Bardzo często do ustanowienia rozdzielności majątkowej dochodzi również, kiedy dojdzie do faktycznego rozstania małżonków, ale nie doszło jeszcze pomiędzy nimi do rozwodu czy separacji. Bowiem jeżeli nie zostanie ustanowiona rozdzielność majątkowa, to aż do prawomocnego orzeczenia rozwodu pomiędzy małżonkami nadal obowiązuje ustrój wspólności majątkowej. Postępowanie rozwodowe może natomiast trwać bardzo długo i w tym czasie małżonkowie uzyskują zarobki, kupują ruchomości czy nieruchomości i pomimo że faktycznie nie żyją już w małżeństwie, to zgodnie z przepisami prawa wszystkie te składniki majątkowe stanowią ich majątek wspólny. Może to być bardzo krzywdzące dla małżonków, dlatego w takim przypadku często dochodzi do ustanowienia rozdzielności.
Jak zrobić rozdzielność majątkową w trakcie małżeństwa?
Istnieją dwa sposoby na ustanowienie rozdzielności majątkowej w trakcie małżeństwa:
zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, tzw. intercyzy;
orzeczenie sądu ustanawiające rozdzielność majątkową.
Jak zrobić rozdzielność majątkową w trakcie małżeństwa – intercyza
Rozpoczynając od umownego sposobu ustanowienia rozdzielności majątkowej, to małżonkowie przez zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej, czyli tzw. intercyzy, mogą ustanowić rozdzielność majątkową. Umowa ta musi być zawarta w formie aktu notarialnego, niezachowanie tej formy skutkuje nieważnością umowy, dlatego konieczna jest wizyta u notariusza. Intercyza zawarta w trakcie trwania małżeństwa ma taki skutek, że z dniem zawarcia umowy (co jest najczęstszym rozwiązaniem) czy też z oznaczoną datą przyszłą małżonkowie wyłączają w swoim małżeństwie ustrój wspólności majątkowej i wprowadzają ustrój rozdzielności. Co istotne, poprzez umowę nie można ustanowić rozdzielności majątkowej z datą wsteczną, może być to tylko data zawarcia umowy lub data przyszła. Data wskazana w umowie ma istotne znaczenie, ponieważ jeżeli po tej dacie jeden z małżonków nabędzie jakąś rzecz, to stanowi ona jego majątek osobisty. Również pobierane od tej chwili wynagrodzenie małżonka należy do jego majątku osobistego.
Intercyza może zostać również zawarta przed zawarciem małżeństwa. W takim przypadku od dnia zawarcia małżeństwa pomiędzy małżonkami obowiązuje rozdzielność majątkowa i nigdy nie dochodzi do powstania majątku wspólnego.
Podpisanie umowy pozwala na szybkie i proste wprowadzenie w małżeństwie ustroju rozdzielności majątkowej. Nie jest potrzebne większe przygotowanie się do zawarcia umowy ani zebranie dużej ilości dokumentów (wystarczający jest odpis aktu małżeństwa) czy dłuższe oczekiwanie. Konieczna jest tak naprawdę jedynie jedna wizyta u notariusza. Małżonkowie muszą opłacić rzecz jasna koszty zawarcia umowy. Przed ślubem taksa notarialna za zawarcie intercyzy wynosi maksymalnie 400 zł netto. Do tej kwoty należy dodać koszty odpisów aktu notarialnego. Jednak jeśli intercyza jest zawierana po ślubie, a małżonkowie posiadają już wspólny majątek, opłaty mogą być wyższe. W takim przypadku opłata notarialna zależy od wartości dzielonego majątku i może wynosić od 100 zł netto do nawet 14.000 zł netto. Do tego należy doliczyć koszty odpisów aktu notarialnego. Może to więc stanowić znaczny wydatek dla małżonków, którzy zgromadzili już pokaźny majątek wspólny.
Ponadto, w przypadku intercyzy istotna jest pewna kwestia, która w wielu przypadkach może stać się dużą przeszkodą dla ustanowienia rozdzielności majątkowej w trakcie trwania małżeństwa. Każda umowa wymaga zgodnego oświadczenia dwóch stron. Zatem do umownego ustanowienia rozdzielności majątkowej w trakcie małżeństwa konieczna jest zgodna wola obojga małżonków. Natomiast w przypadku występowania między małżonkami silnego konfliktu, przekonanie drugiego małżonka do zawarcia intercyzy może się okazać niemożliwe. Dlatego sposób ten można wykorzystać jedynie jeżeli oboje małżonkowie są zgodni co do ustanowienia rozdzielności majątkowej w trakcie małżeństwa.
Jak zrobić rozdzielność majątkową w trakcie małżeństwa – orzeczenie sądu
Jeżeli jeden z małżonków nie chce wyrazić zgody na ustanowienie rozdzielności majątkowej w trakcie trwania małżeństwa, możliwe jest skorzystanie z pomocy sądu. Sąd bowiem w wyroku może ustanowić między małżonkami rozdzielność majątkową, nawet jeśli jeden z małżonków się nie zgadza. Kodeks rodzinny i opiekuńczy stanowi, że każdy z małżonków może żądać ustanowienia przez sąd rozdzielności majątkowej z ważnych powodów. Przez ważne powody orzecznictwo rozumie takie sytuacje jak:
separacja faktyczna małżonków, a zatem ich trwałe rozstanie i prowadzenie oddzielnych gospodarstw domowych, co uniemożliwia im zarządzanie ich wspólnym majątkiem;
trwonienie przez jednego z małżonków majątku związane np. z uzależnieniem od alkoholu, narkotyków, hazardu, ale również złym gospodarowaniem majątkiem;
nie przyczynianie się do powstawania majątku wspólnego, które również może wynikać z nałogów.
W celu doprowadzenia do orzeczenia rozdzielności majątkowej przez sąd konieczne jest złożenie pozwu o ustanowienie rozdzielności majątkowej. Pozew ten składa się do sądu rejonowego właściwego dla ostatniego wspólnego miejsca zamieszkania małżonków, jeżeli choć jedno z nich w okręgu tego sądu nadal ma miejsce zamieszkania. Jeśli nie ma takiego miejsca, wtedy wyłącznie właściwy jest sąd miejsca zamieszkania strony pozwanej – drugiego małżonka. Pozew ten trzeba oczywiście również opłacić – opłata wynosi 200 zł.
W toku postępowania małżonek występujący z pozwem musi udowodnić, że wystąpiły ważne powody przemawiające za ustanowieniem rozdzielności w trakcie małżeństwa, na przykład, że małżonkowie na trwałe się rozstali, drugi małżonek trwoni majątek. Jest to możliwe zarówno za pomocą przesłuchania stron, ale i zeznań świadków, dokumentów.
Jeżeli sąd uzna, że wystąpiły wspomniane ważne powody, to wyda orzeczenie, w którym ustanowi rozdzielność majątkową pomiędzy małżonkami. Rozdzielność ta powstaje z dniem oznaczonym w wyroku, co do zasady nie może być to data wcześniejsza niż dzień wytoczenia powództwa – złożenia pozwu. Jednak kodeks rodzinny i opiekuńczy przewiduje w tym zakresie wyjątek. W wyjątkowych wypadkach sąd może ustanowić rozdzielność majątkową z dniem wcześniejszym niż dzień wytoczenia powództwa, w szczególności, jeżeli małżonkowie żyli w rozłączeniu. Oznaczenie wcześniejszego dnia ustanowienia rozdzielności następuje zwłaszcza w wypadku długotrwałej separacji faktycznej małżonków i ich życia w rozłączeniu, kiedy niemożliwe jest współdziałanie w zarządzie majątkiem wspólnym.
Rozdzielność majątkowa w trakcie małżeństwa – najczęściej zadawane pytania (FAQ)
1. Co to jest rozdzielność majątkowa?
Rozdzielność majątkowa to jeden z ustrojów majątkowych, które mogą obowiązywać w małżeństwie. W tym ustroju każdy z małżonków posiada jedynie swój osobisty, odrębny majątek. W ustroju rozdzielności majątkowej nie ma majątku wspólnego, są tylko majątki osobiste każdego z małżonków, które każdy z nich odrębnie gromadzi. Każdy z małżonków jest wyłącznym właścicielem przedmiotów majątkowych oraz praw nabytych przed zawarciem małżeństwa oraz w trakcie trwania małżeństwa. To oznacza, że każdy z małżonków może podejmować samodzielne decyzje dotyczące swojego majątku, samodzielnie majątkiem tym zarządzać. Ustrój rozdzielności majątkowej powoduje również, że każdy małżonek samodzielnie odpowiada za swoje zobowiązania.
2. Jak zrobić rozdzielność majątkową w trakcie małżeństwa?
Rozdzielność majątkową w trakcie trwania małżeństwa można ustanowić albo poprzez zawarcie umowy majątkowej małżeńskiej (tzw. intercyzy) albo na mocy orzeczenia sądowego ustanawiającego rozdzielność majątkową
3. Kiedy warto zdecydować się na rozdzielność majątkową?
Warto rozważyć rozdzielność majątkową jeśli małżonkowie chcą uchronić przed egzekucją to, co nabyli po ślubie, jak również gdy jeden z małżonków nie chce ponosić odpowiedzialności za długi drugiego małżonka (zwłaszcza jeśli prowadzi on działalność gospodarczą, z którą wiąże się duże ryzyko finansowe i zagrożenie powstania zadłużenia). Rozdzielność majątkową warto też rozważyć w sytuacji, gdy małżonkowie w różnych stopniu przyczyniają się do powstania wspólnego majątku albo gdy tylko jedna strona przyczynia się do jego powstania. Jest to korzystne również jeśli małżonkowie pozostają w faktycznej separacji, prowadzą oddzielne gospodarstwa domowe, ale nie doszło jeszcze pomiędzy nimi do prawomocnego orzeczenia separacji czy rozwodu.
